اولين خطبه حضرت ابوبکر صدیق پس از انتخاب شدن و تحلیل آن

سيد عبدالرحيم خطيب رحمه الله

اولين خطبه حضرت ابوبکر صدیق پس از انتخاب شدن و تحلیل آن

       سيد عبدالرحيم خطيب رحمه الله

حضرت ابوبكر پس از اين بيعت كه كمي قبل از وقت ظهر خاتمه يافت، روي منبر رسول الله به پا ايستاد و پس از اينكه خدا را سپاس كرد و پيغمبرش را ستود، چنين گفت: اي مردم! همانا من اكنون حكمفرماي شما شدم، ولي نمي‌خواهم از اين جهت كه حكمفرما هستم خود را بهتر از شما بدانم، پس هرگاه در انجام امورتان خوب كار كردم، مرا ياري كنيد و هر گاه بد كار كردم، مرا به راه راست راهنمايي كنيد، راستي امانت است (بايد رعايت كرد) دروغ خيانت است ِ(بايد از آن پرهيز كرد) هر ضعيف و ناتواني از شما نزد من قوي و توانا است تا آنگاه كه ان شاءالله حقش را از ستمكار گرفته به او بازگردانم و بالعكس هر شخص قوي از شما نزد من ضعيف و ناتوان بود تا آن كه ان شاءالله حق ستمديدگان را از او باز ستانم هر قومي كه سستي نمايند و از جهاد در راه خدا دست بكشند، قطعاً خدا آنها را خوار و ذليل خواهد فرمود. هر گاه فحشاء و معصيت در قومي شيوع يابد خداوند قطعاً آنها را به بلاي عام خود گرفتار خواهد ساخت. مرا فرمان بريد مادام كه خدا و رسول خدا را فرمان برم و هر گاه بر خلاف حكم خدا يا مخالف امر رسولش عمل نمايم، حق ندارم مرا فرمان بريد.

چون در اين هنگام وقت ظهر رسيده بود، در آخر خطبه‌اش فرمود: برخيزيد براي نمازتان، خدا شما را به رحمت خود گيرد.[1]

تحليل محتوايي خطبه ابوبكر (رضي الله عنه)

اين خطبه تاريخي اولين خطبه‌اي است كه اولين خليفه و فرمانرواي حكومت اسلامي پس از وفات رسول الله (صلى الله عليه وسلم) در اولين اجتماع مسلمين در مسجد مدينه منوره روي منبر مقدس رسول خدا القاء و خط مشي سياسي خود را بيان كرد، در اين خطبه به خوبي ديده مي‌شود كه خليفه مسلمين حكومت اسلامي را كاملاً بر اساس شورى و عدالت اجتماعي قرار داده است، زيرا:

اولاً: مي‌بينيم كه خليفه علناً در اين اجتماع مي‌گويد: (با آن كه فرمانرواي شما هستم، ولي خود را از جهت اين مقام و منصب بهتر از شما نمي‌دانم).

ثانياً: خود را مطيع قانون اسلام (قرآن خدا و سنت رسول الله) مي‌داند نه مستبد و ديكتاتور. لذا صريحاً به امت حق داده تا بر اعمالش نه تنها نظارت نمايند بلكه عملاً‌ دخالت نمايند. چنان كه مي‌گويد: هر گاه (در اجراء امور امت)‌ بر طبق احكام خدا و رسولش عمل كنم، مرا ياري كنيد و در غير اين صورت جلوگيري نموده، راهنمايي ام كنيد.

ثالثاً: امت را تا آنگاه موظف به اطاعت امر خود نمود كه او طبق قانون حكومت اسلام عمل نمايد، نه خودخواهانه و بر طبق هوا و ميل شخص خودش. چنان كه در خطبه خود مي‌گويد: (مرا فرمان بريد مادام كه خدا و رسولش را فرمان برم).

خليفه در اين خطبه هم امت را مكلف نمود تا مطيع خليفه باشند و هم به آنها حق داد تا در كارش نظارت و مداخله نمايند، تا آن كه امور عمومي امت محمد -صلى الله عليه وسلم- بر وفق قانون حكومت اسلامي انجام و رونق گيرد و هرگاه در امري بر خلاف قانون رفتار نمايد، دستش را گرفته مانع شوند.

رابعاً: افراد امت را از حيث حقوق مدني در مقابل قانون و عدالت برابر هم دانسته است، تا آنجا كه مي‌گويد: براي احقاق حق و رفع مظلمه فرقي نمي‌داند كه ستمگر توانا باشد و ستمديده ناتوان، يا بر عكس آن باشد، زيرا مناط صدور حكم، قانون و عدالت است. هدف از صدور حكم اجراي عدالت و محافظت حقوق افراد امت است، و آنچه نبايد در اين باره به نظر آورد، همان توان و ناتواني طرفين قضيه است.

خامساً: براي حفظ حقوق و شئون اجتماع و محافظت دين و پاسداري از مرزهاي كشور و بسط عدالت اجتماعي و نشر دين خدا، امت محمد -صلى الله عليه وسلم- را به شجاعت و سلحشوري دعوت و ترغيب مي‌نمايد، بدون آن كه در اجراي اين امر مهم كه بقاء يا عزل خليفه در اختيار اين قدرت قرار مي‌گيرد، به نفع خود و براي بقاء خود شرايطي پيش‌بيني نمايد، تا شالوده بقاي خود را زير سايه اين قدرت مستحكم كند، چه مسلم است كه همين قوه است كه اگر خواست خليفه بماند، خواهد ماند و هرگاه اراده كند نباشد، نمي‌تواند بماند.

خليفه مسلمين در آخر خطبه خود كاملاً دلبستگي خود را نسبت به امت نشان مي‌دهد. آنها را به اخلاق حسنه دعوت مي‌نمايد، از دروغ كه مفاسد فردي و اجتماعي زيادي در بر دارد بر حذر مي‌دارد، آنها را به راستگويي كه يكي از خصايص عظيم انساني و منشأ حصول اطمينان و لازمه حياتي هر فرد و هر قومي است، ترغيب مي‌نمايد و به علاوه عواقب خانمانسوز فواحش و معاصي را به آنها تذكر مي‌دهد تا بپرهيزند و بدين سان جامعه اسلامي، يك جامعه فاضله و آراسته به كمالات انساني، جامعه‌اي كه شايستگي حيات مطلوب و قابليت تحرك، ترقي و پيشرفت داشته باشند در بين خود به وجود آورند.

--------------------------------------------

منبع : شيخين (ابوبكر و عمر)

تأليف: سيد عبدالرحيم خطيب رحمه الله